آیین چهارشنبه آخر ماه صفر یکی از سنت‌های دیرینه و بومی مردم هرمزگان است که ریشه در باورهای مذهبی، فرهنگی و اجتماعی ساحل‌نشینان دارد. این آیین هر ساله در آخرین چهارشنبه ماه صفر برگزار می‌شود و هدف اصلی آن، پاک‌سازی جسم و روان از بدی‌ها و نحسی‌های این ماه است.

مردم ساحل خلیج فارس معتقدند که ماه صفر نحس است و احتمال وقوع حوادث ناگوار در آن افزایش می‌یابد؛ از این‌رو روز پایانی این ماه فرصتی نمادین برای دور کردن بدی‌ها و آغاز روزهای شاد و پرانرژی به شمار می‌رود. اهالی با آب‌تنی در دریا (خلیج فارس)، بدی‌ها و انرژی‌های منفی را به دریا می‌سپارند و از آن طلب خیر، برکت و نشاط می‌کنند.

پیشینه تاریخی و فرهنگی آیین

آیین چهارشنبه آخر ماه صفر ریشه در باورهای محلی و تاریخ فرهنگی هرمزگان دارد. مناطق ساحلی خلیج فارس به‌واسطه نزدیکی به مسیرهای دریانوردی و فعالیت‌های صیادی، همواره با طبیعت و دریا پیوندی ناگسستنی داشته‌اند. این آیین، اگرچه شباهت‌هایی به چهارشنبه‌سوری دارد، اما ماهیت آن متفاوت است و بیشتر بر مفهوم نحسی‌زدایی و دفع بدی‌ها استوار است.

تقویم قمری در شکل‌گیری و زمان‌بندی آیین‌های هرمزگان نقشی محوری داشته و حدود ۸۰ درصد مراسم بومی این منطقه بر اساس همین تقویم برگزار می‌شوند. استمرار این تقویم در برگزاری آیین‌ها، نشان‌دهنده تداوم فرهنگی و پاسداشت سنت‌های کهن است.

شیوه برگزاری آیین

این مراسم پس از دو ماه عزاداری محرم و صفر برگزار می‌شود. مردم با حضور در ساحل، دست در دست یکدیگر و با اتحاد وارد دریا می‌شوند تا هفت موج از آنها عبور کند. با هر موج، سوره‌های «انشراح»، «نصر»، «تین» و «توحید» را می‌خوانند و همراه با فرستادن صلوات، سه بار سر خود را در آب فرو برده و بیرون می‌آورند. این عمل نمادی از پاک‌سازی جسم و روح و طلب خیر و نیکی از درگاه خداوند است.

پس از پایان آیین، اهالی لباس‌های سیاه را از تن خارج می‌کنند و بر این باورند که با این کار، گناهان و نحسی‌های ماه صفر را به دریا سپرده‌اند.

افرادی نیز مقداری از آب دریا را در ظرفی ریخته و آن را بدون گذاشتن بر زمین تا خانه می‌برند. در خانه، آب در چهار گوشه منزل ریخته می‌شود تا به باور مردم، برکت و روزی دریا وارد زندگی‌شان شود و چشم شور با آب شور شسته گردد.

باورها و مفاهیم معنوی

در باور مردم هرمزگان، ماه صفر ماهی نحس و حادثه‌خیز است؛ به همین دلیل، آخرین چهارشنبه این ماه زمانی نمادین برای رهایی از بدی‌ها و آغاز روزهای پرنشاط محسوب می‌شود. آب دریا در این آیین، نماد شفا، آرامش و نشاط است. آب‌تنی در خلیج فارس نه‌تنها به معنای دور کردن نحسی‌هاست، بلکه به اعتقاد مردم موجب سلامت جسم و آرامش روان می‌شود.

این آیین به‌صورت محلی و غیرمتمرکز در سواحل مختلف هرمزگان برگزار می‌شود. خانواده‌ها و گروه‌های کوچک مردم با حضور در ساحل، به شکل جمعی یا خانوادگی، بدی‌ها و انرژی‌های منفی را به دریا می‌سپارند و با ذهنی آرام به خانه بازمی‌گردند.

ابعاد اجتماعی و فرهنگی

چهارشنبه آخر ماه صفر، علاوه بر وجهه دینی و معنوی، کارکردی اجتماعی نیز دارد. حضور جمعی مردم در سواحل و اجرای آیین، زمینه همبستگی اجتماعی، تقویت پیوندهای خانوادگی و احساس تعلق به فرهنگ محلی را فراهم می‌کند.
این آیین همچنین ظرفیتی ارزشمند برای معرفی هرمزگان به‌عنوان مقصد گردشگری فرهنگی دارد. گردشگران با حضور در سواحل و مشاهده یا مشارکت محدود در این آیین، با سبک زندگی و باورهای مردم محلی آشنا می‌شوند. از سوی دیگر، به دلیل آثار مثبت آیین بر آرامش روان و نشاط جسم، می‌توان آن را در قالب «گردشگری سلامت» نیز معرفی کرد.

میراث معنوی و هویت بومی

چهارشنبه آخر ماه صفر نمونه‌ای زنده از استمرار سنت‌های کهن در کنار زندگی مدرن است. ثبت ملی این آیین، تأییدی بر ارزش‌های معنوی، فرهنگی و اجتماعی آن به شمار می‌رود و اهمیت حفاظت و معرفی آن به نسل‌های جدید را دوچندان می‌کند.

این سنت نه‌تنها در حفظ میراث فرهنگی و مذهبی هرمزگان مؤثر است، بلکه فرصتی برای توسعه گردشگری فرهنگی و سلامت استان نیز به‌شمار می‌آید. معرفی و پاسداشت آن می‌تواند به تداوم فرهنگ و هویت بومی کمک کند و پیوند عمیق مردم با طبیعت و باورهای معنوی را تقویت نماید.